رابطه‌ای نو با اقیانوس‌ها؛ پیش‌نیاز حکمرانی دانش‌بنیان و توسعه پایدار دریامحور

به گزارش مارین‌نیوز، متن کامل پیام دکتر علی مهدی‌نیا به مناسبت روز جهانی دریا و اقیانوس (۱۸ خرداد) که در اختیار تحریریه قرار گرفته، به شرح زیر است:

شعار روز جهانی اقیانوس‌ها در سال ۲۰۲۶ میلادی برابر با 1405 با عنوان «بازاندیشی؛ فراتر از جهانی که می‌شناسیم، رابطه‌ای نو با اقیانوس» انتخاب شده است. این شعار دعوتی جهانی برای تغییر نگرش ما نسبت به اقیانوس‌هاست.
سال‌ها اقیانوس را صرفاً منبعی برای بهره‌برداری دانسته‌ایم؛ مسیری برای حمل‌ونقل، منبعی برای غذا، انرژی و تجارت. اما امروز جامعه جهانی به این درک رسیده است که اقیانوس صرفاً یک منبع نیست؛ اقیانوس بخشی از نظام حیات روی زمین است و سرنوشت انسان با سرنوشت آن گره خورده است.
اقیانوس‌ها بیش از نیمی از اکسیژن مورد نیاز سیاره زمین را تولید می‌کنند، بخش عمده گرمای ناشی از تغییرات اقلیمی را جذب می‌کنند و نقش اساسی در تنظیم چرخه‌های زیستی زمین دارند. در حقیقت، اقیانوس‌ها نه در حاشیه زندگی بشر، بلکه در مرکز آن قرار دارند.
اما در عین حال، این اکوسیستم عظیم اکنون با مجموعه‌ای از تهدیدهای فزاینده مواجه است:
گرمایش جهانی، اسیدی‌شدن آب دریاها، آلودگی‌های نفتی و پلاستیکی، کاهش تنوع زیستی، تخریب زیستگاه‌های ساحلی، بهره‌برداری ناپایدار از منابع زنده دریایی و افزایش مخاطرات ناشی از تغییر اقلیم.

لازم‌الاجرا شدن موافقت‌نامه بین المللی «تنوع زیستی مناطق فراتر از صلاحیت ملی» ، یکی از مهم‌ترین تحولات حقوق بین‌الملل در حوزه دریاها طی دهه‌های اخیر محسوب می‌شود. که شعار امسال روز جهانی اقیانوس ها تاکید بسیار برآن دارد.
 این موافقت‌نامه برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از تنوع زیستی در بخش‌هایی از اقیانوسها تدوین شده است که خارج از مرزهای ملی کشورها قرار دارند؛ مناطقی که نزدیک به دوسوم اقیانوس‌های جهان را در بر می‌گیرند و تاکنون از سازوکارهای جامع حفاظتی برخوردار نبوده‌اند.
اهمیت «تنوع زیستی مناطق فراتر از صلاحیت ملی» تنها در حفاظت از اکوسیستم‌های دریایی نیست، بلکه در ایجاد نوعی مسئولیت‌پذیری جمعی برای مدیریت میراث مشترک بشریت نهفته است. این موافقت‌نامه موضوعاتی همچون ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌های انسانی، توسعه ظرفیت‌های علمی و فنی و دسترسی عادلانه به منافع حاصل از منابع ژنتیکی دریایی را مورد توجه قرار می‌دهد. 

اما بازاندیشی در رابطه با اقیانوس‌ها تنها یک ضرورت حقوقی و بین‌المللی نیست؛ بلکه پاسخی به چالش‌های فزاینده‌ای است که امروز سلامت و پایداری اکوسیستم‌های دریایی را در سراسر جهان، و همچنین در منطقه ما، تهدید می‌کنند.
تغییرات اقلیمی، افزایش دمای آب دریا، تخریب زیستگاه‌های حساس، آلودگی‌های دریایی، فشار ناشی از توسعه نامتوازن ساحلی و تهدید تنوع زیستی از جمله مسائلی هستند که آینده اکوسیستم‌های دریایی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
پرسش اساسی اینجاست که چرا امروز جهان به چنین بازاندیشی‌ای نیاز دارد؟ پاسخ را باید در مجموعه‌ای از تهدیدهای بی‌سابقه جست‌وجو کرد که آینده اقیانوس‌ها و در نتیجه آینده جوامع انسانی را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
به همین دلیل، بازاندیشی در رابطه با اقیانوس‌ها صرفاً یک شعار نیست؛ بلکه ضرورتی برای بقا و توسعه پایدار است.
بازاندیشی در شیوه حکمرانی اقیانوس‌ها و دریاها،
بازاندیشی در مدل‌های توسعه ساحلی،
بازاندیشی در رابطه علم، سیاست و جامعه،
و بازاندیشی در مسئولیت اخلاقی و بین‌نسلی ما در قبال دریاها و اقیانوس‌ها.

امروز علم و فناوری، ابزارهای جدیدی در اختیار ما قرار داده‌اند که می‌توانند این تحول را امکان‌پذیر کنند؛
هوش مصنوعی، سامانه‌های هوشمند پایش اقیانوس، کلان داده‌ها ، فناوری‌های سنجش از دور، شناورهای خودکار و مدل‌های پیشرفته پیش‌بینی، در حال ایجاد انقلابی در علوم دریایی هستند.
بنادر هوشمند، شهرهای ساحلی هوشمند و سامانه‌های هوشمند مدیریت مخاطرات دریایی، دیگر مفاهیمی متعلق به آینده نیستند؛ بلکه بخشی از واقعیت امروز جهان به شمار می‌روند. 
در بندر هوشمند، داده‌ها به‌صورت لحظه‌ای جمع‌آوری و تحلیل می‌شوند؛ مصرف انرژی بهینه می‌شود؛ انتشار آلاینده‌ها کاهش می‌یابد؛ ایمنی تردد دریایی افزایش پیدا می‌کند و فرآیندهای لجستیکی با دقت و کارآمدی بیشتری مدیریت می‌شوند.
شهرهای ساحلی هوشمند نیز بخش دیگری از آینده توسعه دریایی جهان را شکل می‌دهند. شهرهایی که با استفاده از فناوری‌های نوین، تاب‌آوری خود را در برابر بالا آمدن سطح آب دریا، سیلاب‌های ساحلی، امواج گرمایی و مخاطرات اقلیمی افزایش می‌دهند و در عین حال، کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا می‌بخشند.

در کنار فناوری و حکمرانی هوشمند، یکی دیگر از محورهای کلیدی آینده اقیانوس‌ها، توجه به مفهوم «اقتصاد آبی پایدار» است. اقتصاد آبی پایدار، توسعه‌ای است که در آن رشد اقتصادی، حفاظت محیط‌زیست و رفاه اجتماعی به‌صورت همزمان دنبال می‌شوند. در این چارچوب، دریا تنها محل استخراج منابع نیست، بلکه یک سامانه زنده و پیچیده است که پایداری آن باید حفظ شود.

یکی از مهم‌ترین مفاهیم مرتبط با اقتصاد آبی، «کربن آبی» است؛ مفهومی که امروز در ادبیات علمی و سیاست‌گذاری اقلیمی جهان جایگاهی ویژه یافته است. اکوسیستم‌های ساحلی نظیر جنگل‌های مانگرو، علفزارهای دریایی، تالاب‌های ساحلی و زیستگاه‌های جزر و مدی، ظرفیت بسیار بالایی در جذب و ذخیره کربن دارند. این زیست‌بوم‌ها در کاهش آثار تغییر اقلیم، حفاظت از خطوط ساحلی، کاهش فرسایش، تقویت تنوع زیستی و پشتیبانی از معیشت جوامع محلی نقش اساسی ایفا می‌کنند.
جنگل‌های حرای خلیج فارس، از ارزشمندترین ذخایر طبیعی کشور در این حوزه هستند.
حفاظت، احیا و مدیریت علمی این اکوسیستم‌ها، نه‌تنها یک ضرورت محیط‌زیستی، بلکه یک سرمایه‌گذاری راهبردی برای آینده کشور محسوب می‌شود.

در کنار کربن آبی، موضوع «کربن فلاکس» یا شار کربن نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
اقیانوس‌ها یکی از بزرگ‌ترین تنظیم‌کننده‌های چرخه جهانی کربن هستند و تبادل کربن میان جو و دریا، نقشی تعیین‌کننده در اقلیم زمین دارد. شناخت دقیق این فرآیندها، مستلزم توسعه پژوهش‌های اقیانوس‌شناسی فیزیکی، شیمیایی و زیستی، بهره‌گیری از سامانه‌های پایش بلندمدت و استفاده از مدل‌سازی‌های پیشرفته است.

شعار امسال دعوتی است برای ساختن رابطه‌ای تازه با اقیانوس ها؛ رابطه‌ای مبتنی بر احترام، مسئولیت‌پذیری، دانش و آینده‌نگری.
اگر بتوانیم این رابطه نو را شکل دهیم، نه تنها از اقیانوس‌ها محافظت خواهیم کرد، بلکه فرصت‌های بی‌شماری برای توسعه پایدار، رفاه اقتصادی، امنیت غذایی و پیشرفت علمی کشور فراهم خواهیم ساخت.
جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان کشوری با موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز دریایی، از ظرفیت‌های ارزشمند و راهبردی در جنوب و شمال کشور برخوردار است. تحقق سیاست‌های کلی توسعه دریامحور که مورد تأکید مقام معظم رهبری قرار گرفت، مستلزم آن است که نگاه ما به دریا از یک نگاه بخشی به یک نگاه راهبردی و آینده‌نگر تغییر یابد.
پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی نیز به عنوان مرجع اقیانوس شناسی کشور در سال‌های اخیر تلاش کرده است با توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، ارتقا سواد اقیانوسی، ظرفیت سازی و حمایت از فناوری‌های نوین دریایی، سهم مؤثری در این مسیر ایفا کند. 
ما بر این باوریم که آینده پایدار دریاها با مشارکت همگانی امکان‌پذیر است. دولت، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد، رسانه‌ها و جوامع محلی، همگی بخشی از این مسئولیت مشترک هستند. در این مسیر، بهره‌گیری همزمان از دانش علمی، فناوری‌های نوین و دانش بومی جوامع ساحلی، نقشی اساسی در حفاظت از اقیانوس‌ها و توسعه پایدار اقتصاد آبی خواهد داشت.
در این میان، آموزش و ارتقای سواد اقیانوسی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اگر نسل جدید درک درستی از نقش اقیانوس‌ها در زندگی خود نداشته باشد، حفاظت از این سرمایه عظیم نیز ممکن نخواهد بود.

در کنار این ظرفیت‌ها و فرصت‌ها، لازم می دانم به یکی از چالش‌های بسیار مهم نیز اشاره کنم؛ و آن، پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از جنگ‌ها و تنش‌های منطقه‌ای بر محیط‌های دریایی است.
دریاها قربانیان خاموش منازعات انسانی هستند. نشت نفت، ورود فلزات سنگین و ترکیبات سمی به آب دریا، تخریب زیستگاه‌های حساس ساحلی، آسیب به آبسنگ‌های مرجانی، اختلال در زنجیره‌های غذایی دریایی و کاهش تاب‌آوری اکوسیستم‌ها، تنها بخشی از پیامدهای بلندمدت بحران‌ها و جنگ‌ها هستند.
خلیج فارس، به‌دلیل ویژگی‌های خاص هیدرودینامیکی و اکولوژیک خود، محیطی بسیار حساس به شمار می‌رود. گردش محدود آب، دمای بالا و فشارهای فزاینده انسانی، موجب شده است که هرگونه آلودگی گسترده در این پهنه آبی، آثار عمیق و طولانی‌مدتی بر محیط‌زیست و اقتصاد منطقه برجای بگذارد.
تجربه جهانی نشان داده که پایش علمی دریا پس از جنگ، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. بدون داده علمی، نمی‌توان از حقوق ملی و محیط زیستی خود در محافل بین‌المللی دفاع کرد و نمی‌توان برای احیا و بازسازی اکوسیستم‌های آسیب‌دیده برنامه‌ریزی نمود.
همانطور که در گذشته در جنگ هایی مانند جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ پایش دریایی در خلیج فارس انجام شده است اما اطلاعات و داده های دریایی مربوط به آن به طور کامل در اختیار کشور نیست. 
متأسفانه در مورد خلیج فارس، تنگه هرمز  و دریای عمان با وجود گفت‌وگوهای بسیار درباره آسیب‌های محیط زیستی ناشی از تجاوز امریکایی- صهیونیستی به کشور عزیزمان، داده علمی نظام‌مند و مستند از وضعیت دقیق آلودگی‌ها، تغییرات زیستی و آسیب به زیستگاه‌های حساس دریایی در اختیار نیست. پس از جنگ رمضان، نشت نفت از برخی شناورهای آسیب‌دیده در تنگه هرمز و خلیج فارس، همراه با حضور صدها کشتی و آثار انفجارها و آلودگی‌های شیمیایی، این پهنه آبی را با تهدیدی خاموش اما جدی روبه‌رو ساخته است که داده برداری علمی از آن ها ضروری است زیرا بدون داده های علمی، نمی‌توانیم در مجامع بین‌المللی از حقوق زیست‌محیطی خود دفاع کنیم و خسارت‌های واقعی را مستند به جهان ارایه نماییم. همچنین بدون شناخت دقیق از وضعیت آلودگی و تخریب، هیچ تصمیم کارشناسی برای آینده‌ی مدیریت منطقه، احیای زیست‌بوم‌ها، یا مقابله با بحران‌های مشابه نخواهیم داشت. از این جهت، داده‌برداری دریایی برای حفاظت از خلیج فارس و دریای عمان بسیار دارای اهمیت است.
در این راستا، پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، آمادگی کامل دارد تا طرح جامع پایش دریایی پساجنگ را در منطقه خلیج فارس و دریای عمان طراحی و اجرا کند. این طرح شامل پایش غلظت فلزات سنگین و هیدروکربن‌های نفتی در رسوبات و ستون آب، استفاده از سنجش از دور و نمونه‌برداری میدانی، و تدوین اطلس آلودگی‌های دریایی منطقه به عنوان سندی برای تصمیم‌سازی، خواهد بود.

شعار امسال روز جهانی اقیانوس‌ها از ما می‌خواهد که «فراتر از جهانی که می‌شناسیم» بیندیشیم.
یعنی عبور از نگاه‌های بخشی، کوتاه‌مدت و منفعت‌محور؛
یعنی حرکت به سوی حکمرانی مشارکتی، دانش‌بنیان و آینده‌نگر؛
و یعنی پذیرش این واقعیت که آینده انسان و آینده اقیانوس‌ها، جدایی‌ناپذیر هستند.

در پایان، ضمن گرامی‌داشت روز جهانی اقیانوس‌ها، بر تعهد پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی برای توسعه دانش اقیانوسی، حمایت از پژوهش‌های کاربردی، تقویت همکاری‌های علمی ملی و بین‌المللی و کمک به سیاست‌گذاری علمی مبتنی بر داده در حوزه دریا تأکید می‌کنم.
امیدوارم با همکاری همه نهادهای مسئول، جامعه علمی کشور و مردم شریف ایران، بتوانیم گام‌های مؤثری در مسیر حفاظت از اقیانوس‌ها، توسعه پایدار دریامحور و ارتقای جایگاه علمی و فناورانه کشور در حوزه علوم دریایی برداریم.

//